ترسیم هندسه «اقتصاد مردمی» و عبور از بن‌بست سرمایه‌داری با الگوی «حق‌السهم»

به گزارش گروه اقتصاد کمال مهر؛ اولین نشست از سلسله جلسات علمی-تحلیلی «اقتصاد توحیدبنیان و تمدن‌ساز» با موضوع «طرح کلی اقتصاد مردمی» و با ارائه دکتر سید مهدی زریباف برگزار شد. این جلسه که با مباحثه و نقد اساتید گرامی؛ سجاد فرح‌دل، مهدی شایق، حسن شیخ‌العراقیین‌زاده و حسن خانی‌نیاقی همراه بود، نخستین گام عملیاتی در ترسیم هندسه و مبانی نظری اقتصاد مردمی در تقابل با نظام سرمایه‌داری برداشت.

به گزارش کمال مهر، در این نشست که با هدف تبیین مبانی، رویکردها، تمایزات و چالش‌های اقتصاد مردمی برگزار شد، دکتر زریباف با تأکید بر اینکه «جنگ اصلی با مکاتب رقیب در مرحله تبدیل ارزش‌ها به روش‌های عینی رخ می‌دهد»، به تشریح ابعاد مختلف این نظام اقتصادی پرداخت.

 پنج گام اساسی برای تحقق یک مکتب اقتصادی
دکتر زریباف در آغاز سخنان خود، تحقق هر نظام اقتصادی جدید را نیازمند پنج گام اساسی دانست و گفت: این مراحل شامل ۱. نظریه مدون (جهان‌بینی)، ۲. رویکرد و روایت، ۳. ارزش‌ها و اصول (پارادایم)، ۴. روش‌شناسی و مدل‌سازی عملیاتی، و ۵. منش و سبک زندگی است.
وی با اشاره به تجربه تمدن غرب افزود: سرمایه‌داری این فرآیند تبدیل ارزش به روش عینی را به‌خوبی انجام داده است، اما نظام اقتصادی اسلامی هنوز در این مرحله با ناتوانی مواجه است و باید هرچه سریع‌تر از مرحله انتزاع خارج شود.

 نقد بنیادین سرمایه‌داری: انفکاک اخلاق از اقتصاد
سخنران این جلسه، نظام سرمایه‌داری را به دلیل «محوریت سرمایه به‌جای انسان و خدا» مورد نقد قرار داد و تصریح کرد: در این نظام، همه ارزش‌ها از جمله نیروی کار و حتی مفاهیم اجتماعی حول محور «سرمایه» و حداکثرسازی سود تعریف می‌شوند. این رویکرد در جامعه ایرانی منجر به «انفکاک زندگی اخلاقی از زندگی اقتصادی» شده است؛ به‌طوری که افراد در عمل دچار تعارض شده و ناچار به نوعی ریاکاری یا دین‌فروشی می‌شوند. تسلط ادبیات و روش‌های غربی بر نهادهای داخلی (از قانون تجارت تا نظام بانکی) نیز از دیگر آسیب‌های برشمرده‌شده در این نشست بود.

 سه تمایز کلیدی اقتصاد مردمی با سرمایه‌داری
در بخش میانی جلسه و در پاسخ به پرسش‌های حاضران درباره گزاره‌های متمایز اقتصاد مردمی، دکتر زریباف سه تفاوت بنیادین را برشمرد:
۱. مالکیت منابع اولیه: در اقتصاد مردمی، منابعی مانند زمین، معادن و جنگل‌ها متعلق به عموم مردم است (اصل ۴۵ قانون اساسی) و باید بر اساس حق‌الناس توزیع شود، نه بر اساس توان سرمایه‌دار.
۲. نحوه تقسیم محصول نهایی: برخلاف نظام سرمایه‌داری که سرمایه‌گذار مالک اصلی است، در اقتصاد مردمی هر عامل تولید به‌تناسب نقش و تلاش خود، «صاحب‌سهم» در محصول نهایی است. شرکت‌ها باید به‌سمت «حق‌السهمی» شدن حرکت کنند، نه صرفاً سهامی.
۳. ساختار تصمیم‌گیری: مشارکت واقعی مردم در همه مراحل (تصمیم‌سازی، اجرا، سرمایه‌گذاری و تقسیم منفعت) و نظارت مردمی بر فرایند تولید، اصل تفکیک‌کننده این نظام است.

 مردمی‌سازی بنگاه‌های بزرگ؛ تغییر در «سهم‌بری» نه انحلال فیزیکی
در بخش پرسش و پاسخ، موضوع چگونگی مردمی‌سازی بنگاه‌های بزرگی مانند «فولاد مبارکه» مطرح شد. دکتر زریباف با رد ایده انحلال فیزیکی چنین شرکت‌هایی، راه‌حل اصلی را تغییر در «سهم‌بری» دانست و گفت: اگر قاعده «حق‌السهم عوامل تولید» در این شرکت‌ها پیاده شود، خودبه‌خود روابط قدرت تغییر کرده و معیشت کارگر، نوآوری و حتی ملاحظات زیست‌محیطی در تصمیم‌گیری‌ها اثرگذار می‌شود. وی با اشاره به قاعده قرآنی «نقض الحق بالباطل»، تأکید کرد که باید نهادهای موجود را در یک دستگاه تحلیلی قوی «هضم» کرد، زوائد آن را زدود و مزایایش را در نظام سالم جذب نمود.

 ساختار یا انسان‌سازی؟ مسئله مرغ و تخم‌مرغ
در پاسخ به این پرسش که آیا مشکل اصلی ساختار است یا انسان‌ها، دکتر زریباف با تشبیه این موضوع به مسئله «مرغ و تخم‌مرغ» اظهار داشت: هر دو مهم‌اند و نمی‌توان یکی را فدای دیگری کرد. انسان‌های متقی در ساختار ناعادلانه احساس تنگنا می‌کنند و به‌دنبال تغییر آن برمی‌آیند و از سوی دیگر، ساختار عادلانه می‌تواند انسان‌ها را تربیت کرده و جلوی فساد را بگیرد. وی همچنین خواستار تغییر رویکرد قوه قضائیه از تعقیب دزدان به صیانت از منابع اولیه حقوق عامه (انفال) برای جلوگیری از فساد از ریشه شد.

 مولد توحیدی؛ شریان اصلی اقتصاد مقاومتی
در پایان این نشست و در پاسخ به پرسشی درباره ماهیت اقتصاد مقاومتی و مفهوم «مولد توحیدی»، دکتر زریباف تأکید کرد که اقتصاد مقاومتی از نگاه رهبری، یک «راهبرد فرهنگی و علمی» و ملهم از نظام اقتصادی اسلام است، نه صرفاً یک دستورالعمل دولتی.

وی در ادامه مؤلفه‌های «مولد توحیدی» را این‌گونه عنوان کرد؛ محوریت خدا و عدل تکوینی در نظام هستی می باشد و هدف قرار دادن معیشت و زندگی (معایش العباد) به‌جای صرفاً سود و ثروت است و  انفاق، احیا و تعاون به‌عنوان اصول پایه مورد توجه خواهد بود و  جهاد فی‌سبیل‌الله به‌عنوان انگیزه اصلی کار است.

تنظیم؛ سهیلا بدرلو