تارخ انتشار: شنبه ۲۹ فروردین ۱۳۹۴ - ۰۹:۰۴
کد خبر : 84056
چاپ خبر

غضب عامل تباهی قلب

تعدیل خشم و پیروی غضب از عقل، امنیت، سلامت و ادب را به ارمغان می آورد و انسان را به اوصاف نیکان و یاوران رسول خدا(ص) مزین می‌گرداند که شجاعت و حلم و بردباری در برابر آزار و اذیت ظالمان و سفیهان از آن جمله می‌باشد.

۲٫ دلبستگی به دنیا

بهره گیری از دنیا برای آبادانی آخرت پسندیده و ضروری، و خشمگین شدن برای حفاظت از آن و یا انتقام و جبران خسارت وارده بر آن، عقلانی و شرعی است؛ مانند ابراز خشم در برابر دزد یا قاتل و یا به منظور دفاع از ناموس. ولی گاهی دنیا مقصود اصلی و هدف نهایی قرار می گیرد و محبت دنیا در دل رسوخ کرده، قوای وهم و خیال دیدگان انسان را تسخیر می کند؛ اینجاست که حق و حقیقت قربانی دنیاطلبی شده، خواهش های نفسانی حقیقی تلقی می شوند و هر نوع عملی برای حفظ آن و انتقام خسارت وارده بر آن، مجاز دانسته می شود، چنان که در بیان امیرمؤمنان امام علی(ع) آمده است:

مَنْ عَشِقَ شَیْئاً أ عْشَى بَصَرَهُ وَ أ مْرَضَ قَلْبَهُ فَهُوَ یَنْظُرُ بعَیْن  غَیْر  صَحِیحَهٍ وَ یَسْمَعُ بأ ذُن  غَیْر  سَمِیعَهٍ قَدْ خَرَقَتِ الشَّهَوَاتُ عَقْلَهُ وَ أ مَاتَتِ الدُّنْیَا قَلْبَه. (همان: خطبه ۱۰۹)

عاشق دنیا آنگاه که معشوق خویش را طعمه اهل دنیا ببیند برآشفته می شود و چون حیواناتی که بر سر مرداری در نزاع اند، به دیگران هجوم برده و تندی می کند، کوچک ترین توهین، تحقیر و نقص در مقام و جایگاه اجتماعی، ثروت، عشیره و غیر آن را برنمی تابد و با خشونت به آن پاسخ می دهد. حتی گاهی خدای سبحان را به جهت نقصی که در اموال یا اولاد او ایجاد شده است، ظالم دانسته و در دشمنی با خدای منّان نیز لجاجت می ورزد.

در باب درمان و علاج این بیماری علمای ربانی با الهام از احادیث نورانی پیشوایان دینی راه هایی را ارائه نموده اند که می تواند بسیار مؤثر باشد. درمان حب دنیا که أمّ المفاسد است، اگرچه در ابتدای راه بسیار دشوار می نماید، با نیروی اراده و همت والا آسان می گردد. اگرچه علاج آن به صورت دفعی ممکن نیست، تدریجاً امکان پذیر است. روش هایی برای مبارزه و درمان حب دنیا بیان شده که دنیاشناسی یکی از آنهاست.

در آیات قرآنی و جوامع روایی بر تفکر در پستی متاع دنیا و عظمت نعمت های اخروی تأکید بسیار شده است، «قُلْ مَتاعُ الدُّنْیا قَلیلٌ وَالْآخِرَهُ خَیْرٌ لِمَن  اتَّقى» (نساء / ۷۷) در بیان امیرالمؤمنین امام علی(ع) دنیا بسان مرداری است که طالبان آن سگان، و محبان آن نابینایان و بیماران اند. (صبحی صالح، بی تا: خطبه ۱۰۹) انسان عاقل لحظات خویش را به تفکر می گذراند، در عاقبت اهل دنیا تفکر نموده و از آن عبرت می گیرد، قبل از آنکه دیگران از عاقبت او عبرت بگیرند، «وَ اتَّعِظُوا بمَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ قَبْلَ أ نْ یَتَّعِظَ بکُمْ مَنْ بَعْدَکُمْ». (همان، خطبه ۳۲) دنیا دشمن تعالی انسان و دوستی آن سبب دوری از محضر خدای سبحان است در بیانی دیگر از علی(ع) دنیای مذموم و آخرت دشمن یکدیگر قلمداد شده اند. (همان، حکمت ۱۰۳)

مراد از دنیا در این روایت هوای نفس است که انسان را از زندگی جاودان غافل می گرداند، «أ فَرَأ یْتَ مَنِ اتَّخَذَ إ لهَهُ هَواهُ … وَ قالُوا ما هیَ إ لاَّ حَیاتُنَا الدُّنْیا نَمُوتُ وَ نَحْیا وَ ما یُهْلِکُنا إ لاَّ الدَّهْرُ»؛ (جاثیه / ۲۴ ـ ۲۳) نه آن دنیایی که مزرعه آخرت (احسائی، ۱۴۰۵: ۱ / ۲۶۴) و بهترین یاری دهنده برای کسب تقواست. (همو) همچنین تفکر در عظمت آخرت «وَ الْآخِرَهُ خَیْرٌ وَ أ بْقى» (اعلی / ۱۷) و بهشتی که عرضش به وسعت آسمان ها و زمین است و برای پرهیزکاران مهیا شده است، (آل عمران / ۱۳۳) بر معرفت او می افزاید و شهود می کند که متاع دنیا در برابر آخرت جیفه ای است و طلب کنندگان آن افراد پست و کودکان اند؛ (دیلمی، ۱۴۱۲: ۱ / ۱۶)

گفت دنیا لعب و لهو است و شما

  کودکید و راست فرماید خدا

دومین طریق امحاق حب دنیا، جهاد و مبارزه با امیال نفسانی و جنود شیطانی است. سالک این راه مؤید مِن عندالله است و ثواب تلاش او همان پاداش شهدای راه خداست، چنان که در روایت آمده است «فان مات صاحبه مات شهیدا، و ان عاش و استقام ادّی عاقبته إلى الرّضوان الاکبر، قال الله تعالى: “وَالَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا وَ إ نَّ الله لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ”». (عنکبوت / ۶۹) (امام صادق(ع)، ۱۴۰۰: ۱۶۹)

۳٫ زمینه های تربیتی

زمینه های تربیتی نادرست در برخورد با ناملایمات یکی از عوامل شایع بروز خشم به صورت رفتار خشونت آمیزند. برخی از دوران کودکی با مشاهده خشونت در خانواده، جامعه و رسانه، برخورد تند و پرخاشگرانه را آموزش دیده و آن را به عنوان یک اصل اولی در برخورد با ناملایمات می پذیرند و با افتخار از آن یاد کرده، نشانی بر شجاعت و مردانگی خویش قلمداد می کنند.

بازسازی شخصیت انسان و جوامع بر مبنای رأفت و محبت و پذیرش خشونت به عنوان رفتاری خلاف مروت، مستلزم عزمی توأم با جدّیّت بوده،  خانواده ها، مراکز تربیتی ـ فرهنگی  ـ اجتماعی و دولت مردان نقش بسزایی در آن دارند. ارائه زیبایی و وقار رفتار بردباران در برابر ناملایمات اهل زمان و معرفی ایشان به عنوان اسوه و الگوی خوبان، در رواج حلم و ارتقای تحمل انسان بسیار مؤثر بوده، روش مناسبی در مقابله با کسانی است که با اشاعه فحشا درصدد رواج بی اخلاقی اند.

شیوهای مهار خشم

بعد از بیان عوامل هیجان خشم در نفس انسان و روش درمان آن، لازم است به بیان شیوه های مهار آن پرداخت. شیوه های مزبور عوامل طغیان خشم را در انسان درمان نمی کنند، بلکه با هنرمندی تمام، از طغیان آن کاسته، مانع صدمه دیدن فرد و جامعه می شوند و تمرین و تداوم بر آنها موجب افزایش توان انسان در مهار خشم می شود و جزو ملکات نفسانی می گردد.

دو شیوه اساسی در مهار خشم مطرح است؛ یکی توجه به باطن دارد و دیگری ناظر به ظاهر و عملکرد خارجی است که اجمالاً به آنها اشاره می شود.

۱٫ شیوه باطنی

قبل از شدت یافتن خشم و زائل شدن قدرت تفکر، شخص با مراجعه به باطن و یادآوری نکاتی که باعث آرامش و سکونش می شوند از شدت آن جلوگیری کند. مثلاً توجه به فضایل و ثواب هایی که برای فرو بردن خشم بیان شده اند؛ از جمله روایت «کاظم الغیظ کضارب السیف فی وجه عدوه ملأ الله قلبه رضًا؛ فرو برنده خشم مانند مجاهدی می باشد که بر صورت دشمنش شمشیر می زند و قلبش مملو از آرامش الهی می گردد»؛ (طبرسی، ۱۳۷۲: ۲ / ۸۳۸) و یادآوری تجربه های تلخ گذشته  در موارد طغیان خشم و عبرت از آن.

منشأ خشم را شناسایی کند و از بزرگ نمایی و تصرف وهم و خیال در آن ممانعت ورزد؛ مثلاً اگر خشم ریشه در خودپسندی و دنیاطلبی دارد، به یاد آورد که رفتار غضب آلود شخصیت و دنیای او را تباه خواهد کرد.

در موارد جواز خشم نیز، بایسته است خشم الهی را یادآوری کند تا مانع خروج از مدار حق گردد و با فرو بردن خشم از خشم خدای سبحان در امان بماند. (محدث نوری، ۱۴۰۸: ۱۲ / ۱۱) توجه باطن به چنین افکاری حرارت خشم را کاهش داده، مانع نفوذ حزن و کینه در قلب می گردد.

گفت عیسی را یکی هشیار سر

  چیست در عالم زجمله صعب تر

گفتش  ای جان صعب تر خشم خداست

  که از آن دوزخ همی لرزد چو ما

گفت از این خشم خدا چه بود امان؟

  گفت ترک خشم خویش اندر زمان

پس عوان که معدن این خشم گشت

  خشم زشتش از سبع هم در گذشت

چه امیدستش به رحمت جز مگر

  باز گردد زان صفت آن بی هنر

(مولوی، ۱۳۷۳: دفتر چهارم، ۵۴۲ ـ ۵۴۱)

۲٫ شیوه های ظاهری

همچنان که باطن در ظاهر تأثیر می گذارد و آرامش و اضطراب آن بر تن نمایان می شود، ظاهر نیز در آرامش جان آدمی تأثیرگذار است. ازاین رو، افزون بر توجهات باطنی توجه به ظاهر نیز لازم است تا در آرامش باطن بیفزاید. در آثار اخلاقی عواملی جهت کنترل خشم ارائه شده اند که ریشه در منابع روایی دارند، برخی از آن عوامل به شرح ذیل اند.

۲ ـ ۱٫ وضو ساختن: هنگام خشم حرارت بدن انسان بالا رفته، باعث سرعت گردش خون می شود و قدرت تفکر را در انسان کاهش می دهد، در این حال نه تنها نصیحت کردن ثمربخش نیست بلکه بر حرارت آن می افزاید. در این مرحله از خشم که هنوز به اوج خود نرسیده نوشیدن آب یا شستن صورت با آب سرد، از شدت آن کاسته، باعث پایین آمدن حرارت بدن می شود، و انسان فرصت می یابد به عواقب ستیزه جویی و خشونت طلبی بیندیشد؛ ازاین رو، در روایات آمده است که هنگام غضب با آب سرد وضو گرفته و یا غسل کنید، زیرا غضب از آتش است و آتش را چیزی جز آب خاموش نمی کند (بنگرید به: مجلسی، ۱۴۰۴: ۷۰ / ۲۷۲؛ مرأه العقول: ۱۰ / ۱۴۷) و به انسان آرامش می بخشد، «وَ مَا بَأ سٌ بالْمَاءِ … وَ یُسَکِّنُ الْغَضَبَ …». (کلینی، ۱۳۶۵: ۶ / ۳۸۱)

۲ ـ ۲٫ تغییر مکان: تغییر و تحول فیزیکی فرد یکی دیگر از عوامل مهار خشم و درمان غضب است؛ ازاین رو، فرد هنگام بروز علائم خشم باید سکوت کرده، از سخن گفتن بپرهیزد و ضمن جاری کردن استعاذه اگر ایستاده است بنشیند و اگر نشسته است دراز بکشد و یا به سجده برود. (مجلسی، مرآهالعقول: ۱۰ / ۱۴۶) پیامبر اسلام(ص) فرمودند: «انّ الغضب جمره فی قلب ابن آدم … فمن وجد من ذلک شیئً فلیلصق خده بالارض». (همو، ۱۴۷) روایت دیگری از امام صادق(ع) نقل شده است که می فرماید: «فأیما رجل غضب على قوم و هو قائم فلیجلس من فوره ذلک، فانه سیذهب عنه رجز الشیطان». (همو، ۱۴۵) روایات مزبور و روایات دیگر در این باب بیانگر امکان مهار غضب با تغییر حالات و شرایط محیط و جلوگیری از فوران آن اند.

۲ ـ ۳٫ تحریک های عاطفی: خشم حالت انفعال نفس بوده، نقطه مقابل آن رحمت و شفقت است. در تعالیم دینی و مواعظ وحیانی به ما تعلیم داده شد که در بسیاری از موارد می توان خشم و غضب را با مهر و رأفت از بین برد و یا از شدت آن کاست، اظهار محبت و ابراز مودت می تواند در فروبردن خشم و غضب بسیار مؤثر باشد و عواقب شوم خشم به واسطه بروز عواطف رفع گردد.

امام باقر(ع) در بیانی محبت آمیز می فرماید: «أیما رجل غضب على ذی رحمه فلیقم إلیه و لیدن منه و لیمسه فإن الرحم إذا مست الرحم سکنت؛ (صدوق، ۱۳۶۲: ۳۴۰) هر فردی که بر نزدیکان خویش خشمگین شد، به سوی او برود و به او نزدیک شود و او را نوازش کند؛ زیرا تماس بدنی با رحم خویش سبب آرامش است.» همه ابنای بشر از یک پدر و مادر و در اصل خلقت مشترک اند و اگر انسان به این نکته توجه کند، رحمت الهی در جان او متجلی شده، مانع خروش غضب بر او می گردد و فقط به اقتضای رحمت غضبناک می شود و رحمت او بر حیوانات، نباتات و جمادات نیز سایه افکنده، مانع خشم و غضب بر آنها خواهد شد.

۲ ـ ۴٫ جدیّت در رفتار: جزع و فزع و جوش و خروش به هنگام بروز غضب تأثیری در احقاق حق نداشته، تنها راه دستیابی به آن استحکام و جدّیت در رفتار است که از خشونت و بداخلاقی به دور بوده، دافع هر تجاوزی خواهد بود. این روش بهترین شیوه جهت مهار خشم در برابر خصم، و سیره عملی رسول گرامی اسلام(ص) و یاوران اوست که در برابر حملات نظامی و فکری کفار که سلامت مادی و معنوی جامعه را تهدید می کردند، با تمام قوت و بدون سستی ایستادگی می کردند و دشمن راه نفوذی در ایشان نمی یافت؛ آیه «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّه وَالَّذینَ مَعَهُ أ شِدَّاءُ عَلَى الْکُفَّار  رُحَماءُ بَیْنَهُم» بیانگر همین نکته است. (فتح / ۲۹)

نباید جدیت را مساوی با خشونت تلقی کرد و برای مقابله با مفاسد فرهنگی که نیاز به جدیت دارد، با خشونت برخورد نمود. برای مقابله با ناهنجاری های اجتماعی، ابراز خشونت و تندی در گفتار و رفتار بر ترویج ناهنجاری ها می افزاید، ازاین رو، پرهیز از چنین رفتاری در برابر ناهنجاری ها بایسته، و جدّیت و استحکام برای درمان آن ضروری است، چنان که سنت نبوی و علوی نیز، بر آن بوده است، «وَ لا تَأ خُذْکُمْ بهما رَأ فَهٌ فی دین  اللَّه إ نْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ باللَّه وَالْیَوْم  الْآخِر  وَ لْیَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَهٌ مِنَ الْمُؤْمِنینَ». (نور / ۲)

آثار خشم ممدوح

آنگاه که ریشه های فساد درمان، و با سیطره عقل قوه غضبیّه تعدیل شد، نفس آدمی به خشم ممدوح مسلح می گردد و به تبع آن مزیّن به صفاتی از اوصاف نیکان می شود که هریک واجد آثاری فراوان در حیات دنیوی و اخروی اند. برخی آثار و تبعات آن عبارت اند از:

۱٫ شجاعت

اهل لغت عدم لغزش و سستی قلب آدمی هنگام مواجهه با ناملایمات را شجاعت نامیده اند. (طریحی، ۱۳۷۵: ۴ / ۳۵۲) شجاعت در علم اخلاق یکی از صفات چهارگانه ای است که تمام فضایل در آنها جمع می گردند (غزالی، ۱۴۲۱: ۱۰۹) در علم اخلاق شجاعت حالت میانه قوه غضبیّه، و به معنای تبعیت نیروی غضب از عقل است که انسان را از سقوط در مهلکه ها و اضطراب در برابر ناملایمات بازمی دارد؛ (نراقی، بی تا: ۱ / ۴۹) ازاین رو، کسی که از روی جهالت، خویش را در مهلکه اندازد و از هیچ قدرتی نهراسد شایسته صفت شجاعت نیست و فرار از حیوانات درنده با شجاعت منافات ندارد.

شجاعت از اوصاف انبیا (مجلسی، ۱۴۰۴: ۶۸ / ۳۴۳) و زینت بندگان خداست، ذلت را اسقاط و غیرت را به اثبات می رساند. (آمدی، ۱۳۶۶: ۲۵۹) علی(ع) از شجاعت رسول اکرم(ص) چنین یاد می کند، آنگاه که کارزار جنگ به اوج خود می رسید ما به ایشان پناه می بردیم و او نزدیک ترین افراد به دشمن بود؛ (صبحی صالح، بی تا: غرائب ۹) شجاعت پیامبر(ص) و اصحابش بود که به مسلمانان در برابر قدرت های بزرگ آن دوران عزت بخشید و اگر ترس بر مسلمانان چیره می شد به ذلت و خواری می رسیدند. امیرالمؤمنین علی(ع) پس از سخن درباره شجاعت یاورانش و ضعف و ترس برخی دیگر، می فرماید:

إ نَّ الْمَوْتَ طَالِبٌ حَثِیثٌ لَا یَفُوتُهُ الْمُقِیمُ وَ لَا یُعْجزُهُ الْهَار بُ إ نَّ أ کْرَمَ الْمَوْتِ الْقَتْلُ وَالَّذِی نَفْسُ ابْن  أ بی طَالِب  بیَدِه لَأ لْفُ ضَرْبَهٍ بالسَّیْفِ أ هْوَنُ عَلَیَّ مِنْ مِیتَهٍ عَلَى الْفِرَاش  فِی غَیْر  طَاعَهِ اللَّه. (همان: خطبه ۱۲۳)

مرگ با سرعت و شتاب همه را می خواند، نه ثابت قدمان در مقابل او قدرت مقاومت دارند و نه خائفان تحمل و جرئت، گرامی ترین مرگ ها مردن توأم با شجاعت و شهادت است. به خدا قسم تحمل هزار ضربت شمشیر برای من آسان تر است از مرگ در بستر در غیر طاعت خدا.

آنجا که عقل بقای اسلام را در بذل جان دیده باشد، انسان شجاع مدبرانه از آن پیروی می کند و سستی بر دل خویش راه نمی دهد. با توجه به تعالیم قرآن، ایستادگی، ایثار و از خودگذشتگی تا نثار جان برای اعتلای کلمه توحید، افراط در قوه غضبیّه شمرده نمی شود که مذموم نزد اهل خرد باشد چنان که خدای سبحان در وصف آن فرمود: «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّه وَالَّذِینَ مَعَهُ أ شِدَّاءُ عَلَى الْکُفَّار  رُحَماءُ بَیْنَهُم». (فتح / ۲۹)

سنت رسول خدا(ص) بر شدت و غلظت مقابل کفار و مودّت و رحمت در برابر مؤمنین بنیان نهاده شده است. شدت برخورد او حتی مقابل دشمنان دین، نه از باب خشم بلکه از باب رحمت و رأفت بوده است؛ چنان که در جوامع روایی منقول است، در یکی از غزوات وقتی اُسرا را می بردند، حضرت در مقابل آنان لبخند می زد، در این حال یک از دشمنان گفت: شما با اینکه پیامبر خدایید از اسارت و حقارت ما خوشحالید؟ حضرت فرمود: «لبخند و خوشحالی من به خاطر اسارت شما نیست بلکه برای آن است که من می خواهم شما را با اکراه و اجبار به بهشت ببرم اما شما راضی به این کار نیستید».

۲٫ حلم

وصف دیگری که مایه جمال شخصیت آدمی و ارمغان تعدیل یافته ای از قوه غضبیّه باطنی است، حلم و بردباری است که از ملکات نفسانی بشمار می رود و به انسان آرامش و سکون می بخشد و او را از بی پروایی و خشم بازمی دارد. حلم دلیل کمال عقل و از ثمرات علم است. (آمدی، ۱۳۶۶: ۲۸۶) در نقل ها آمده است که شبیه ترین انسان ها به رسول خدا(ص) بردبارترین ایشان است. (حر عاملی، ۱۴۰۹: ۱۵ / ۲۶۷)

اگرچه حلم و شجاعت، هردو، از آثار تعدیل یافته قوه غضبیّه و ملکه عقل گرایی انسان اند، در آیات و روایات و کتب اخلاقی، شجاعت مقابل جبن، و حلم در برابر تهور و بی پروایی قرار گرفته است. البته مقابل خشم و تندخویی رحمت و نرم خویی است، ولی به جهت ملازمه حلم و رحمت، ملکه حلم مقابل تهور استعمال می گردد.

با توجه به اینکه حلم ضدّ تهور و تندخویی است، آثارش نیز ضد و نقطه مقابل آن است. تحمل مشکلات و خویشتن داری در برابر ناملایمات سبب تحقق اهداف و انواع سعادت ها می شود. سلامت و تأمین امنیت جوامع در گرو ترویج اخلاق حلیمانه است. قرآن کریم تندخویی را سبب تفرقه دانسته، می فرماید: «لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلیظَ الْقَلْب لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ» (آل عمران / ۱۵۹) حلم و بردباری باعث وحدت جوامع بوده، حلیم در برابر جاهل از حمایت مردم بهره مند می شود. (حر عاملی، ۱۴۰۹: ۱۵ / ۲۶۸) حلیم محبوب خدای سبحان بوده، (کلینی، ۱۳۶۵: ۲ / ۱۱۲) از لغزش و خذلان دور است. (همو)

وصف بردباری نشانه کمال آدمی است و حلیم مستغفر معاصی دیگران، متحمل سخن نابخردان و اهل مشورت با صاحب خردان است: (آل عمران / ۱۵۹)

یکی از روش های اتصاف به این وصف، تظاهر به بردباری است. در روایات بیان شده است که اگر واجد ملکه حلم نیستید، تظاهر به حلم کنید و با دیگران حلیمانه برخورد نمایید؛ زیرا شبیه نمودن خویش به قومی، سبب می شود مانند آنان شوید. (حر عاملی،  ۱۴۰۹: ۱۵ / ۲۶۹)

۳٫ کظم غیظ

حالت هیجان خشم در مواجهه با ناملایمات را «غیظ» نامند و منع آن از فوران را «کظم غیظ» گویند. (جوادی آملی، ۱۳۸۷: ۱۵ / ۵۵۶) این وصف نیز از آثار حاکمیت عقل بر نفس است که در برابر تمام طوفان ها سکّان جان را رها نکرده، انسان را از صدمات خشم طغیانگر حفظ می نماید. خدای سبحان نیز جنت و رضوان را برای کسانی که خشم خود را فرو می برند مهیا کرده است و از ایشان با صفات احسان و تقوی یاد می کند. (آل عمران / ۱۳۴)

صفت کظم غیظ بعد از حلم بیان شد؛ زیرا حلم برتر از آن، و از صفات خدای سبحان است. کظم غیظ هیجان غضب را رفع می کند ولی حلم دافع آن است. شاید کظم غیظ همان تظاهر به حلم باشد که در ابتدا با تکلف همراه است و در نهایت به حلم می انجامد.

پیامبر گرامی اسلام(ص) فرمودند: «مَنْ کَظَمَ فِیه غَیْظَهُ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ». (حر عاملی، ۱۴۰۹: ۱۰ / ۳۱۲) در روایتی دیگر نیز از نبیّ خاتم(ص) سؤال شد، چه عملی انسان را از غضب الهی در امان نگه می دارد؟ ایشان فرمودند: «خشمگین مشو»! (محدث نوری، ۱۴۰۸: ۱۲ / ۱۱) آن که اوصاف نفسانی خویش را به صفات الهی زینت دهد و همان گونه  که رحمت خدای رحمان بر غضبش پیشی گرفته است، رحمتش بر خشمش سبقت گیرد و رفتاری رحیمانه داشته باشد و غضبش برخاسته از رحمتش باشد، قطعاً مورد عنایت و رحمت الهی قرار می گیرد (سید بن طاووس، ۱۳۶۷: ۳۶۲)؛ در کلام گوهربار پیامبر رحمت(ص) بر همین نکته تصریح شده است: «مَنْ لَا یَرْحَمْ لَا یُرْحَمْ». (شیخ صدوق، ۱۴۱۳: ۴ / ۳۸۰)

از رسول خدا(ص) نقل شده است: «کسی که خشم نگیرد خدای متعال با صفت ستّار، عیب او را بپوشاند و کسی که غیظش را فرونشاند و حال آنکه می توانست انتقام بگیرد، خدای سبحان قلب او را مملو از رضایت خویش گرداند». (محدث نوری، ۱۴۰۸: ۱۲ / ۱۳) این روایت مأخوذ از کلام الهی است که خطاب به رسولش فرمود: «وَ لَسَوْفَ یُعْطیکَ رَبُّکَ فَتَرْضى» و چه مقامی بالاتر از این! افزون بر آن، خدای سبحان در دنیا و آخرت بر عزّت او می افزاید، (کلینی، ۱۳۶۵: ۲ / ۱۱۰) قلبش را مملو از ایمان می گرداند (همو، ۱۱) و اجر شهید را به او اعطا می کند. (حر عاملی، ۱۴۰۹: ۱۲ / ۱۷۹)

نتیجه

خشم حالتی غریزی برای دفع مخالف و جبران ناکامی هاست که درصورت تعدیل به کمک قوه عاقله، بسیار ممدوح و پسندیده است. افراط غضب و خروج از حاکمیت عقل به تهوّر و رفتار سبعانه می انجامد و در اثر عواملی مانند خودپسندی و دنیاطلبی و زمینه های تربیتی غیرصحیح، انسان دچار پنداری غلط می شود که فقط با توحش می تواند حس خودپسندی خویش را ارضا کرده، به کامیابی دنیوی نائل گردد. با توجه به روایات، چنین رفتاری جز ناکامی، پشیمانی، تباهی ارزش های انسانی و اجتماعی و تباهی عقل و ایمان، ثمری ندارد و درمان آن نیز، بس دشوار، و درعین حال پر فایده بوده، به منظور پیشگیری از آثار زیان بارش ضروری است.

بهترین راه علاج چنین رفتاری درمان علل و ریشه های آن در ملکات نفسانی، و بهترین زمان درمان قبل از تحریک خشم است که درمانی تدریجی است. یکی از علل تندخویی عجب و خودپسندی است، که اولاً با توجه انسان به هستی بی مقدار خویش و تفکر در ابتدا و انتهای خلقتش، قابل درمان است. ثانیاً متصف شدن به صفات سبعانه برای دفاع از جایگاه، مقام، شهرت و غیر آن و یا ارضای خودخواهی جواب عکس داده، او را از اهدافش دور خواهد کرد؛ ازاین رو، بهترین روش در تحصیل اهداف خودداری و کظم غیظ خواهد بود.

دنیاطلبی علت دیگر هیجان خشم است و درمان آن در دو مرحله صورت می پذیرد: یک. تفکر در پستیِ دنیا و دشمنی آن با تکامل انسان و تفکر عظمت نعمت های الهی در بهشت برین و آرامش حاصل در مقام قرب الهی؛ دو. جهاد با تعلقات دنیوی و زدودن عوامل وابستگی. بهترین سلاح در این جهاد که به جهت دشواری جهاد اکبر نام گرفته است، افتقار و خضوع در درگاه الهی و تحمل تشنگی و گرسنگی در روز، و بیداری در شب است.

اما شخصی که به همین دنیای ناچیز قناعت می کند، بداند که تندخویی بر ناکامی او در دنیا خواهد افزود و آرامش و امنیت را از او سلب خواهد کرد و تنها راه سعادت دنیوی و اخروی فروبردن خشم و پرهیز از بی پروایی است.

ریشه دیگر خشم آموزش های عملی تندخویی در سطح خانواده، جامعه، رسانه و … است که باعث انحراف فطرت انسان از دوران کودکی شده، شخصیت ایشان را آماده پذیرش چنین رفتارهایی می گرداند که آموزش عملی رفتارهای کریمانه در تمام سطوح جامعه تنها راه درمان آن است.

لازمه جلوگیری دفعی از صدمات طغیان خشم در آستانه فوران، فراگیری راه های کنترل آن است. این مهارت ها از سرکوب شدن خشم و به دنبال آن از حزن و افسردگی و انفعالات پرخاشگرانه در حالات عادی نیز جلوگیری می کند. این مهارت ها بر دو قسم اند: ظاهری و باطنی.

ابتدا باید سیر توجهات باطنی خویش را از اموری که بر حرارت خشم انسان می افزاید به اموری که از حرارت آن می کاهد معطوف کرد و سپس به ظاهر پرداخت و با کنترل عوامل بیرونی طغیان خشم، شرایط و محیطی آرام فراهم آورد. حرارت بدن و محیط تنش زا از جمله عوامل بیرونی اند که با آشامیدن آب و وضو گرفتن و ترک مکان رفع می شوند. باطن و ظاهر تأثیری متقابل نسبت به هم دارند؛ ازاین رو، برای مهار کامل خشم و جلوگیری از بروز حزن، توجه به هر دو بعد لازم است.

تعدیل خشم و پیروی غضب از عقل، امنیت، سلامت و ادب را به ارمغان می آورد و انسان را به اوصاف نیکان و یاوران رسول خدا(ص) مزین می گرداند که شجاعت و حلم و بردباری در برابر آزار و اذیت ظالمان و سفیهان از آن جمله بوده، انسان و جوامع را از صدمات بی پروایی و رفتارهای سفیهانه مصون می کنند و در نهایت کظم غیظ و مهار خشم، انسان را به مقام رضای الهی رسانده، مشمول رحمت حق می گردند و در دنیا و آخرت بر عزتش می افزاید.

منابع و مآخذ

۱٫ قرآن کریم.

۲٫ نهج البلاغه، صبحی صالح، قم، دارالهجره.

۳٫ احسائی، ابن ابی جمهور، ۱۴۰۵، عوالی اللعالی، قم، سیدالشهداء(ع).

۴٫ امام صادق، جعفر بن محمد(ع)، ۱۴۰۰، مصباح الشریعه، بی جا، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.

۵٫ تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد ، ۱۳۶۶، غرر الحکم، قم، دفتر تبلیغات.

۶٫ جوادی آملی، عبدالله، ۱۳۷۸، تسنیم، ج ۱، قم، اسراء.

۷٫ ـــــــــــــــ ، ۱۳۸۷، تسنیم، ج ۵، قم، اسراء.

۸٫ راغب اصفهانی، حسین بن محمد، ۱۴۱۲، مفردات الفاظ القرآن، بیروت، دارالقلم.

۹٫ سید بن طاووس، رضی الدین، ۱۳۶۷، اقبال الاعمال، تهران، دار الکتب الاسلامیه.

۱۰٫ شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، ۱۴۰۹، وسائل الشیعه، قم، آل البیت لاحیاء التراث.

۱۱٫ شیخ صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی، ۱۳۶۲، امالی صدوق، بی جا، کتابخانه اسلامی.

۱۲٫ ـــــــــــــــ ، ۱۴۱۳، من لا یحضره الفقیه، قم، جامعه المدرسین.

۱۳٫ طبرسی، فضل بن حسن، ۱۳۷۲، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو.

۱۴٫ طریحی، فخرالدین، ۱۳۷۵، مجمع البحرین، تهران، مرتضوی.

۱۵٫ غزالی، ابوحامد، ۱۴۲۱، میزان العمل، بیروت، دار و مکتبه الهلال.

۱۶٫ ـــــــــــــــ ، بی تا، احیاء علوم الدین، بیروت، دارالکتب العربی.

۱۷٫ فراهیدی، خلیل بن احمد، ۱۴۰۹، کتاب العین، بی جا، نشر هجرت.

۱۸٫ فیض کاشانی، ملا محسن، ۱۴۱۷، محجه البیضاء، بی جا، دفتر انتشارات اسلامی.

۱۹٫ کلینی، محمد بن یعقوب، ۱۳۶۵، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه.

۲۰٫ مجلسی، محمدباقر، ۱۴۰۴، بحارالانوار، لبنان، الوفاء.

۲۱٫ ـــــــــــــــ ، مرآه العقول، تهران، دارالکتب الاسلامیه.

۲۲٫ محدث نوری، میرزا حسین، ۱۴۰۸، مستدرک الوسائل، قم، آل البیت لاحیاء التراث.

۲۳٫ مولانا، جلال الدین بلخی، ۱۳۷۵، مثنوی معنوی، بی جا، راستین.

۲۴٫ نراقی، محمدمهدی، بی تا، جامع السعادات، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.

۲۵٫ هیلگارد، ارنست و …، ۱۳۷۳، زمینه های روان شناسی، محمدنقی براهینی و …، تهران، رشد.

آیت الله جوادی آملی

فصلنامه اخلاق – شماره ۱۳

انتهای متن/

 

یک دیدگاه »

پاسخی بگذارید »

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

  • آخرین اخبار
  • آتش سوزی «پلاسکو» فاجعه ای بدتر از «یازده سپتامبر»/ هرزگی رسانه و پرده هایی که هوشمندانه می دریم!
    سازنده میلیاردر یهودی برج های پلاسکو و آلومینیوم تهران
    ⭕️ هفته ای برفی همراه با کاهش محسوس دما پیش روی البرزی ها
    عکس/ تیپ جالب مهدی رحمتی
    چهره جالب کامیابی‎نیا بعد از جشن تولدش+عکس
    مخمصه شوم عروس باردارایرانی در اتریش
    معترضان به حذف یارانه نقدی اینجا کلیک کنند
    مهران مدیری وقتی دانش آموز ابتدایی بود +عکس
    علت جدایی‌ام را بگویم استقلال بدجوری به هم می‌ریزد
    پیشنهاد شرم آور دونالد ترامپ به ملکه زیبایی در هتل+عکس
    «ضدهوایی» سوژه کاربران شبکه‌های اجتماعی شد+عکس
    سخنگوی غیر رسمی دولت روحانی در آمریکا کیست؟!/ اگر هاشمی نبود «افغانستان» می‌شدیم؛ اگر برجام نبود «ونزوئلا»!
    عکس/عینک بزنید!
    وقتی آرامگاه عمار یاسر با خاک یکسان شد + تصاویر ماهواره‌ای
    عکس/ رضائیان از پرسپولیس رفتنی شد
    تعطیلی پنج شنبه در بهبود آلودگی کرج موثر است/ ۲ میلیون لیتر مازوت را در نیروگاه منتظر قائم پلمپ کردیم
    هدستی با صدای دالبی ۷.۱ کاناله مخصوص حرفه ای ها
    گوگل بلاخره کوتاه آمد!
    علی کریمی در تیم منتخب بایرن+تصویر
    تمامی حقوق متعلق به وبسایت خبری تحلیلی کمال مهر بوده و هرگونه کپی برداری تنها با ذکر منبع مجاز خواهد بود.
    Powerd By: Kordaki.Net