تارخ انتشار: سه شنبه ۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۷ - ۰۰:۴۷
کد خبر : 212129
چاپ خبر

ماجرای عجیب «محراب میرعماد» که از موزه برلین سر درآورد!

محراب معروف زرین‌فام سرگذشت شگفت‌انگیزی دارد این محراب که در سده‌های ۱۹ و ۲۰ میلادی به عنوان یک اثر هنری ارزشمند به نقاط مختلف اروپا برده می‌شد حالا اثر شاخص و برجسته موزه برلین است

به گزارش گروه وبگردی «کمال مهر»؛ در شگفتی سرگذشت محراب معروف زرین‌فام مسجد عمادالدین میدان سنگ کاشان همین نکته کافی است که بدانید پیشتر در دوره قاجار و در سال ۱۸۹۷ به یک مجموعه شخصی در ویمبلدون لندن منتقل شد. پس از آن درسال ۱۹۷۲ به دپارتمان هنر اسلامی «موزه‌های ایالتی برلین» فروخته و سال ۱۹۴۵ به عنوان غنیمت جنگی به اتحاد جماهیر شوروی برده شد.
این اثر سال ۱۹۵۸ به موزه مزبور برگردانده شد؛ جایی که آن زمان دیگر برلین شرقی در جمهوری دموکرات آلمان بود و در حال حاضر نیز پایتخت جمهوری فدرال آلمان است.

قصه سرگذشت عجیب محراب میرعماد کاشان که سر از موزه برلین درآورد

چنین سفر دور و دراز اشیا و آثار هنری در طول زمان و از میان کشور و شرایط خاص، منحصر به هنر ایران یا دوره جدید نیست. محراب کاشان، مصداقی است از سه پدیده حول مساله انتقال و واگذاری آثار فرهنگی و هنری که در سده‌های ۱۹ و ۲۰ خاص و منحصر می‌نماید؛ جابه‌جایی عظیم دست‌ساخت‌های تاریخی غیر فرنگی به اروپا و غرب در بازاری رو به رشد برای مجموعه‌هایی شخصی و عمومی که تحت تاثیر ـ اغلب مستعمراتی ـ آن دوره است؛ جابه‌جایی عناصر بزرگ معماری (که محرابی با آن ابعاد را نیز شامل می‌شود) گاه یکسر متفاوت از جابه‌جایی آثار کوچک منفرد هنری و اکتساب و گزینش آثار و اشیایی از ایران که در خدمت پی‌ریزی و ایجاد تصویر و تصور ذهنی غرب از هنر ایران بوده باشد ـ چیزی که بعدها در خود ایران هم پذیرفته می‌شد، مثل آنچه در اثر تاثیرگذار «سیری در هنر ایران» که نخستین بار در سال‌های ۳۹ ـ ۱۹۳۸ منتشر شد، متجلی است.

محراب برای کدام بنا بود؟
محراب زرین‌فام کاشان برای کدام بنا ساخته شده بود؟ گنبدخانه‌ای که این محراب، زینت بخش دیوار قبله‌اش بوده متعلق به مسجدی است که حدود دو و نیم قرن بعد بنا شد. صحن مسجد که شامل گنبدخانه هم می‌شود، کتیبه‌ای در درگاه خود دارد که تاریخ ۸۶۸ هـ.ق را نشان داده و به نام میرعمادالدین محمود الشیروانی است ـ یعنی شخصی که دستور ساخت این بنا را بعد از بازگشت از حج داد مسجد بخشی از مجموعه‌ای بود که بر گِرد یک میدان در مقابل آن قرار گرفته بود. این مجموعه شامل یک خانقاه، بیمارستان، کاروانسرا و ساختمانی با یک ساعت مکانیکی بود.

ارزش فزاینده محراب
جین دیولافوا، جهانگرد فرانسوی معمولا به عنوان نخستین ناظر مدرنی شناخته می‌شود که در سفرنامه خود (۱۸۸۷) گزارشی درباره محراب زرین‌فام کاشان ارائه کرده است. تهیه تصویری بزرگ و پر ابهت از محراب در این سفرنامه و همچنین نشریات انگلیسی زبان بعدی، خود زمینه ساز شناخت و ارزیابی بین‌المللی این محراب در میان افرادی شد که به هنر ایران علاقه‌مند بودند و از این میان بویژه آثار زرین‌فام به اشیای بسیار ارزشمندی در مجموعه‌های اروپایی‌ای که در نیمه دوم سده ۱۹شکل گرفته بودند، بدل گشتند. در میان ناظران ایرانی نیز آگاهی و شناختی از محراب کاشان و آثار زرین‌فام وجود داشته است.

چنانچه ضرابی در کتاب خود درباره تاریخ کاشان که در سال ۱۲۸۸هـ.ق به اتمام رساند، درباره کاشیکاری‌های باشکوه به کار رفته در مسجد، یادداشت‌هایی برجا گذاشته است. محمد‌حسن خان اعتمادالسلطنه، عالم و مورخ نیز در گزارش‌هایش از ایران که در سال ۱۸۷۹ به اتمام رسید، از یک منبر و محراب یاد می‌کند و به همین ترتیب در سال ۱۸۸۱ عبدالغفار، سیاح این محراب را به عنوان اثری که ارزش دیدن دارد، ستوده است. نخستین فرد اروپایی پیش از دیولافوا که درباره این محراب اطلاعاتی را در اختیار گذاشته، استینتن بریتانیایی در سال ۱۸۷۹ است، هر چند وی مشاهداتش را چیزی بیش از ۴۰ سال بعد منتشر کرد.

به گفته او، این محراب در آن زمان کاملا سالم بوده در حالی که دو سال بعد و در حین اقامت دیولافوا، بعضی از کاشی‌های آن گم شده بودند. ناظران بعدی که در آنجا از این محراب بازدید کرده‌اند، عبارتند از: سیاح بریتانیایی، جورج کرزون درسال ۱۸۸۹ ( محرابی باشکوه با بدل‌های چینی برجسته و لعاب دیده) و آلبرت هوتوم شیندلر که مدت مدیدی در ایران اقامت داشت (محرابی با کاشی‌های قدیمی زیبا). اما زمانی که یک مورخ هنر آلمانی به نام فردریش زاره در سال ۱۹۰۰ از کاشان بازدید کرد، گفت این محراب را از جای خود برده بودند. او می‌گوید: یک تلگرافچی ارمنی از آن محراب صرفا تعداد معدودی کاشی به من نشان داد.

قصه سرگذشت عجیب محراب میرعماد کاشان که سر از موزه برلین درآوردقصه سرگذشت عجیب محراب میرعماد کاشان که سر از موزه برلین درآورد

محراب به انگلستان رسید
جان ریچارد پریس، سال ۱۸۶۸ به ایران سفر کرد و در خدمت «دپارتمان تلگراف» هند و اروپایی درآمد. او سال ۱۸۹۱ کنسول بریتانیا در اصفهان شد و از سال‌های ۱۹۰۰ تا ۱۹۰۶ در سمتِ ژنرال کنسول بود تا همان سال بازنشست شد و به لندن بازگشت. پریس در طول اقامت طولانی خود در ایران، اشیای هنری بسیاری در همه زمینه‌ها از این کشور جمع‌آوری کرد و مثل خیلی از خارجی‌ها مجذوب آثار و سفالینه‌های زرین‌فام بود. این مجموعه به صورت ذره ذره و تدریجی به اقامتگاه برادرش سرویلیام پریس در گاتیک لاج ویمبلدون ارسال می‌شد. گفته می‌شود در پایان کار، تعداد این آثار و اشیا چیزی حدود هزار قطعه شده بود.

آثار موجود در مجموعه را که شامل محراب زرین‌فام کاشان هم می‌شد، برای نخستین بار در سال ۱۹۰۵ به عموم مردم بریتانیا نشان دادند، یعنی زمانی که این آثار به موزه «ساوت کنزینگتون» لندن قرض داده شد. اشیای سفالین موجود درمجموعه پریس بجز محراب زرین‌فام آن در نمایشگاه « بدل چینی ایران و خاور نزدیک» در انجمن هنرهای زیبای برلینگتن (۱۹۰۷) نیز در معرض دید قرار گرفت.

از بازار کاشان تا موزه برلین
محراب زرین‌فام کاشان بار دیگر تغییر مکان یافت، این بار از انگلستان به برلین آلمان؛ زمانی که «زاره» در سال ۱۹۲۷ آن را برای بخش هنر اسلامی در موزه ایالتی تهیه کرد. این دپارتمان زمانی که سال ۱۹۰۴ تاسیس شد، یکی از نخستین نهادهای موزه‌ای به شمار می‌رفت که به طور ویژه برای نگهداری و مطالعه آثار هنر اسلامی یا آثار هنری کشورهای مسلمان اختصاص داده شده بود. این بخش ابتدا دپارتمان ایرانی ـ اسلامی نام گرفت، چرا که مجموعه اولیه آن، بازتابی از علایق هنر ایرانی و اشیای امانت گرفته شده نخستین مدیر آن، یعنی زاره بود. زمانی که زاره به کاشان سفر کرد، محراب زرین‌فام در جای خودش نبود. او این اثر را نخستین بار در سال ۱۹۱۰ هنگام بازدید از اقامتگاه پریس در انگلستان دید. زاره و پریس درسال ۱۹۱۲، یعنی یک‌سال پیش از نمایشگاه حراجی وینسنت رابینسون و کمپانی، چندین نامه با یکدیگر ردوبدل کردند.

به هر حال محراب پس از آن به مدت ۱۴ سال تمام بدون آن که کسی به دستش آورد در حراجی باقی ماند. این موضوع با توجه به کیفیت و نایابی کار و این‌که این اثر بی‌شک اثر کلیدی مجموعه پریس بوده، شگفت‌آور است. جنگ جهانی اول تنها یک‌سال پس از برگزاری نمایشگاه به وقوع پیوست و از سال ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸ ادامه یافت. سال‌های پیش رو، سال‌های آشوب و تلاطم سیاسی و اقتصادی بود. اما با وجود این، زاره طرح خود را برای به دست آوردن محراب دنبال کرد.

قیمتی که او و وینسنت رابینسون و کمپانی نهایتا در سال ۱۹۲۷ بر سرش به توافق رسیدند، قابل توجه بود: ۶۹۰۰ پوند، معادل ۱۳۸هزار مارک. زاره برای فراهم کردن این پول، راه درازی در پیش داشت و در این میان به یک نامه درخواست رسمی به وزارت علوم در خصوص نایابی محراب زرین‌فام کاشان به بحث پرداخت. با در اختیار گرفتن این اثر بار دیگر محراب زرین‌فام مسجد میدان کاشان، از فضای شخصی به میان عموم منتقل و به بخشی از عرصه رونمایی موزه در دپارتمان هنر اسلامی برلین تبدیل شد. در جنگ جهانی دوم (۱۹۴۵ ـ ۱۹۳۹) تمام موزه‌های برلین تعطیل شد و دارایی و آثار آنها به اماکن امن منتقل گشت. با این حال، دپارتمان اسلامی از بمباران‌های هوایی متحمل آسیب‌های زیادی شد. محراب کاشان در این بحبوحه جان سالم به در برد، اما مثل خیلی از آثار هنری دیگر به عنوان غنیمت به اتحادیه جماهیر شوروی برده و سال‌ها در انبار نگهداری شد. بالاخره این محراب در پاییز ۱۹۵۸ به آلمان شرقی برگردانده شد. محراب کاشان این بار در اتاق ۱۳ ( اتاق ایران) که برای هنرهای ایرانی مربوط به سده‌های ۱۳ و ۱۴ میلادی اختصاص یافته بودبه نمایش درآمد.

نحوه خروج محراب از کاشان
جِی.آر.پریس، اهل انگلستان کسی بود که این محراب را به دست آورد و آن را به این کشور فرستاد. در این رابطه تاریخ متقنی ذکر نشده است، اما از توضیحات فوق معلوم می‌شود موضوع باید در سال ۱۹۰۰ اتفاق افتاده باشد. بر‌اساس یادداشتی روی کارت قدیمی سیاهه و موجودی در موزه برلین، این محراب در سال ۱۸۹۷ از جای خود برده شده است. برداشتن و قطعه قطعه کردن چنین اثر کاشیکاری شده تاریخی و بزرگی که به دیوار قبله متصل شده بود، باید رویدادی مهم در کاشان تلقی شده باشد.

محل و موقعیت این اثر در مرکز پرتردد بازار در یک میدان و همچنین مرمت‌های زیاد به هزینه ۷۰۰ تومان در سال ۱۸۷۷، قویا حاکی از آن است که این مسجد در آن زمان مورد استفاده بوده. از این رو برداشت و جابه‌جایی محراب نمی‌توانسته بدون جلب رضایت مسئولان مسجد و وقف آن و همین طور مقامات شهر، صورت گرفته باشد. به نظر می‌رسد حتی کاشی‌های پیشین این محراب هم به نفع خریداران علاقه‌مند ناپدید گشته بودند و فکر فروش خود آن هم سر زبان‌ها بوده است. درسال ۱۲۹۹ه.ق عبدالغفار نجم‌الملک در سفرنامه خود با ابراز تاسف گزارش داده ممکن است محراب را به قیمت گزافی به اروپاییان بفروشند. «کاشی‌های برجسته و معرق خوبی را در محراب مسجدی دیدم که خیلی تماشایی و معتبر است و فرنگی‌ها همان را اقلا ۲۰۰۰ تومان می‌خرند و حیف است، آن را به هر تدبیر باشد خواهند برد.» اظهارات انگلیسی‌ها که بعدها در نشریات مربوط به رونمایی سال ۱۹۱۳ از این محراب به عنوان بخشی از مجموعه پریس صورت گرفت، جنبه پوزش‌طلبانه نداشت.

آنها بیشتر بر نمایش تصاحب و بردن محراب از مسجد به انگلستان متمرکز شدند تا آن را به عنوان اقدامی علیه سرقت‌های مداوم بدانند. جای تردید است که ایرانیانی همچون عبدالغفار با چنین نظری موافق بوده باشند. نویسنده مقدمه کاتالوگ نمایشگاه ۱۹۱۳ مجموعه پریس، وی را به خاطر جست‌وجوی کاشی‌هایی که پیش از تصاحب محراب، برداشته شده بودند ستوده و این گونه اظهار کرده است: «شمار زیادی از کاشی‌های تشکیل‌دهنده این محراب مخفیانه برده تا این‌که دست آخر نگهبان مسجد مجبور به رها کردن مابقی آنها و مهم‌ترین بخش قاب شد. مذاکرات برای این مقصود، حدود ۲۰ سال به طول انجامید.»

جای خالی محراب
«در سفرم به کاشان و مواجه شدن با جای خالی محراب ۸۰۰ ساله مسجد میدان سنگ، این ایده به ذهنم رسید که آن را با روایتی تازه اجرا کنم. این محراب با یک سرگذشت پیچیده اکنون در موزه هنرهای اسلامی برلین نگهداری می‌شود.» جای خالی محراب ۸۰۰ ساله انگیزه‌ای شد برای عباس اکبری تا روایتی تازه از این اثر فاخر ایرانی ـ اسلامی داشته باشد.
عباس اکبری متولد ۱۳۴۹تهران؛ هنرمند وپژوهشگری چند وجهی است. او دانش آموخته رشته صنایع‌دستی درمقطع کارشناسی و دکترای پژوهش هنر از هنرهای زیبا و عضو هیات علمی دانشکده معماری و هنر کاشان است و از ۱۵ سال پیش که در این دانشکده تدریس می‌کند، بخش عمده تمرکز خود را روی احیای سرامیک کاشان گذاشته است.

عباس اکبری کار ساخت محراب را از سال ۹۳ آغاز کرد که بیش از هزار ساعت زمان برد. هر چند کارهایی از این جنس را نمی‌توان عین به عین اجرا کرد اما در زمینه نقش، ابعاد و اندازه، ساخته عباس اکبری به‌طور کامل مانند نمونه اصلی است. خودش می‌گوید: عکس‌های نمونه اصلی را برایم فرستادند و من از روی آنها کار کردم. بعد بر اساس آنها مدل‌سازی انجام و قالب گرفته شد. البته تغییرات کوچکی در این اثر داده‌ام به این دلیل که در اصل اثر هم کمی تقارن رعایت نشده است، اما به‌لحاظ فرم ۹۹ درصد عین به عین است. زمانی که تصمیم گرفتم این محراب را بسازم، تلاش کردم این محراب در محل اصلی خود دوباره نصب شود. صحبت‌هایی هم شده است که امیدوارم به نتیجه برسد.

قصه سرگذشت عجیب محراب میرعماد کاشان که سر از موزه برلین درآورد

جین دیولافوا، جهانگرد فرانسوی معمولا به عنوان نخستین ناظر مدرنی شناخته می‌شود که در سفرنامه خود (۱۸۸۷) گزارشی درباره محراب زرین‌فام کاشان ارائه کرده است. تهیه تصویری بزرگ و پر ابهت از محراب در این سفرنامه و همچنین نشریات انگلیسی زبان بعدی، خود زمینه ساز شناخت و ارزیابی بین‌المللی این محراب در میان افرادی شد که به هنر ایران علاقه‌مند بودند و از این میان بویژه آثار زرین‌فام به اشیای بسیار ارزشمندی در مجموعه‌های اروپایی‌ای که در نیمه دوم سده ۱۹شکل گرفته بودند، بدل گشتند.

قصه سرگذشت عجیب محراب میرعماد کاشان که سر از موزه برلین درآورد

محراب میرعماد، یکی از شش محراب بزرگ زرین‌فام برجامانده از ایران سده‌های میانه است و دو نمونه دیگر هم وجود دارد که به صورت چند تکه یا قطعه قطعه شناخته می‌شود. این اثر را بزرگ‌ترین و زیباترین خوانده‌اند. در حالی که صفت اول را نمی‌توان درست دانست، اما می‌توان براحتی با مورد دوم که به واسطه کیفیت و رنگ‌های متعادل و لطیف آن تصدیق می‌شود موافق بود.

منبع:جام جم انلاین

انتهای پیام/

پاسخی بگذارید »

  • آخرین اخبار
  • خودنمایی متخصصان داخلی با رونمایی از لامبورگینی ایرانی + فیلم
    مراقب ویزاهای تقلبی و ارزان قیمت باشید
    کشف ۴۰۰۰ هزار لیتر روغن ماشین احتکار شده در دورود
    نقشه زن جوان و شوهرش برای سرقت پول‌های زن مطلقه
    خودکشی مرد ۶۰ ساله در ایستگاه متروی شهید باقری
    مقام ترک: پزشک سعودی، روزنامه‌نگار نگون بخت را در ۱۵ دقیقه تکه تکه کرد!
    متلاشی شدن ناو آمریکایی پس از حمله موشکی + فیلم
    اردوغان بار دیگر در برنامه زنده تلویزیونی چرت زد!+ عکس و فیلم
    مهلت ایران برای اجرای خواسته‌های FATF تا فوریه ۲۰۱۹ تمدید شد
    تحریم های جدید علیه ایران نشان بارز شکننده بودن CFT است/ اجتماع اربعین قدرت های استکباری دنیا را به چالش کشید/ عده ای داخلی با جنگ رسانه ای به دنبال تضعیف نظام هستند
    اربعین رزمایش عملی لبیک یا حسین است/سازمان‌های بین‌المللی قابل اعتماد نیستند/قتل خاشقجی تاج و تخت آل سعود را به لرزه درآورده است
    بازی سلبریتی پرحاشیه با آبروی «دنیا ویسی» / ادعای کذبی که خانم سلبریتی را بی آبرو کرد+ تصاویر
    تفاوت آقازاده ایرانی با آقازاده آمریکایی را در این تصویر ببینید
    تصویری از جنازه طراح اصلی حمله به اهواز
    عکس/ گوشی ۲۰ میلیون تومانی آقای وزیر!
    نوجوان مشهدی حساب بانکی مرد کانادایی را خالی کرد
    سپاه با بودجه این مملکت چکار می‌کند؟!
    ماجرای شنود مکالمات ظریف و روحانی در برجام چه بود؟/ آمادگی برای قطع اینترنت توسط آمریکا در آبان
    مظنونان پرونده ناپدید شدن خاشقجی معرفی شدند+ تصاویر
    اثبات محبت عجیب تازه دامادها با قطع انگشت دست! +عکس
    کتابی که همه باید بخوانند
    تمامی حقوق متعلق به وبسایت خبری تحلیلی کمال مهر بوده و هرگونه کپی برداری تنها با ذکر منبع مجاز خواهد بود.
    Powerd By: Kordaki.Net